Cách vẽ chân dung hội họa

Một bức chân dung học thuật trả lời câu hỏi "đúng chưa?". Một bức chân dung hội họa trả lời câu hỏi "đẹp chưa, gợi cảm xúc gì chưa?". Bạn vẫn cần nền tảng đúng (tỉ lệ, khối, sắc độ), nhưng giờ bạn được phép lựa chọn và nhấn nhá để phục vụ ý đồ.

Người vẽ hội họa giỏi không phải người chép được nhiều chi tiết nhất, mà người biết bỏ bớt cái gì để cái còn lại nói lên nhiều nhất. Đây là tư duy biên tập, không chỉ là tay nghề.

Trong hội họa, ánh sáng là công cụ biểu cảm mạnh nhất. Bạn chủ động chọn hướng và chất sáng:

• Sáng bên (sáng 3/4 từ một phía, hơi cao): kiểu cổ điển, tạo khối rõ và đẹp nhất — một bên mặt sáng, bên kia chìm vào bóng, ranh sáng – tối chạy đẹp qua gò má. Đây là lựa chọn an toàn và sang.
• Sáng rọi cạnh (rim light) / ngược sáng: viền sáng quanh tóc và má, mặt chìm tối — kịch tính, bí ẩn.
• Sáng dịu khuếch tán (cửa sổ Bắc): chuyển sắc rất mềm, hợp chân dung nữ, trẻ em, gợi sự dịu dàng.
• Tránh sáng phẳng chính diện: ánh sáng đập thẳng làm mặt bẹt, mất khối — ít dùng cho hội họa.

Quy tắc: một nguồn sáng chính chiếm ưu thế, các nguồn phụ chỉ để nhẹ phản quang. Nhiều nguồn ngang nhau sẽ phá khối.

Mắt người xem có giới hạn chú ý. Nếu mọi thứ đều sắc nét như nhau, không gì nổi bật. Hội họa dùng điểm nhấn:

• Chọn một tâm điểm — thường là đôi mắt. Vùng này vẽ sắc nét, tương phản mạnh nhất.
• Tan dần ra rìa: tóc, vai, cạnh mặt phía bóng để mềm, gợi, bỏ lửng — không tả đều như nhau. "Lost and found edges": ranh nét chỗ quan trọng, ranh mờ/biến mất chỗ phụ.
• Bỏ chi tiết vụn: lỗ chân lông, sợi tóc lẻ, nếp nhăn nhỏ — gộp lại thành mảng. Giữ những chi tiết nói lên tính cách (một nếp cười, ánh mắt cương nghị), bỏ những chi tiết chỉ làm rối.
• Cường điệu nhẹ cảm xúc: đẩy thêm chút độ trầm của ánh mắt, độ ấm của nụ cười — vẫn giữ giống nhưng nói rõ trạng thái.

• Chì than (graphite): sắc, kiểm soát tốt, ánh hơi kim loại. Hợp chân dung tinh tế, mịn màng, chuyển sắc nhẹ nhàng. Khó đạt độ đen sâu tuyệt đối.
• Than (charcoal): đen sâu, mảng lớn, giàu cảm xúc, dễ tạo tương phản mạnh và không khí kịch tính. Than nén cho đen đậm, than que cho mảng mềm. Bụi nhiều, cần xịt định hình.
• Kết hợp: dựng và chi tiết nhỏ bằng chì, đẩy mảng tối sâu bằng than — tận dụng cả hai.
• Bề mặt: giấy nhám giữ than tốt, cho hạt đẹp; giấy mịn hợp chì để chuyển sắc mượt.

Một khuôn mặt đẹp đặt sai khung vẫn hỏng. Vài nguyên tắc bố cục chân dung:

• Chừa khoảng nhìn (nose room): nếu mặt nhìn sang phải, để nhiều không gian trống phía phải (phía nhìn tới) hơn phía sau gáy. Không gian đó cho ánh mắt "thở".
• Đừng đặt đầu chính giữa cứng nhắc: dùng 1/3 (rule of thirds) — đặt mắt ở khoảng đường 1/3 trên.
• Cắt khung dứt khoát: nếu cắt thì cắt ở trán hoặc vai, tránh cắt ngay khớp (cổ, cằm) tạo cảm giác cụt.
• Hướng nhìn dẫn bố cục: ánh mắt và hướng mặt tạo đường dẫn vô hình — sắp khung để đường đó đi vào trong tranh, không "rơi ra ngoài".

1. 1

   Chọn ý đồ & ánh sáng

   Quyết định trước bức này muốn nói gì (trầm tư? mạnh mẽ? dịu dàng?) rồi chọn hướng sáng phục vụ ý đó. Ý đồ dẫn mọi lựa chọn sau.
2. 2

   Bố cục khung & dáng đầu

   Phác vị trí đầu trong khung theo 1/3 và khoảng nhìn. Xác định độ ngả, hướng quay của đầu cho có thần.
3. 3

   Dựng khối, tỉ lệ đúng

   Áp nền tảng: khối đầu, trục, tỉ lệ, vị trí ngũ quan. Phần đúng phải vững trước khi sáng tác phần đẹp.
4. 4

   Gộp mảng lớn sáng – tối

   Đặt mảng tối lớn bằng than/2B, dựng tương quan sáng – tối toàn bức. Nghĩ bằng mảng, chưa nghĩ chi tiết.
5. 5

   Đẩy tâm điểm, buông phần phụ

   Dồn tương phản và nét sắc nhất vào mắt (tâm điểm). Tóc, vai, cạnh bóng để mềm, gợi. Tạo "lost and found edges".
6. 6

   Tinh chỉnh & định hình

   Nhấn cao sáng (tẩy cắt cạnh ở mắt, sống mũi), kiểm tổng thể từ xa, xịt định hình nếu dùng than.