Cách quan sát tĩnh vật

Người mới thường lao vào tả chi tiết từng vật: chăm chút cái cuống táo, kẽ men cái bình... rồi ngỡ ngàng khi cả bài bị bẹt, lệch tỉ lệ. Lý do: họ vẽ cái mình biết thay vì cái mình thấy. Bộ não nhớ "quả táo tròn, màu đỏ" nên vẽ ra biểu tượng quả táo, không phải khối ánh sáng cụ thể trước mắt.

Quan sát đúng là tắt phần "biết", bật phần "thấy": bạn nhìn vật như một tập hợp mảng sáng – tối và tương quan tỉ lệ, không gọi tên nó. Khi quan sát chuẩn, tay chỉ việc chép lại. Vẽ đẹp 80% nằm ở con mắt, 20% ở bàn tay.

Tương quan là so sánh: vật này so với vật kia. Đừng hỏi "quả táo cao bao nhiêu cm", hãy hỏi "quả táo cao bằng mấy phần cái lọ?". Mắt người rất giỏi so sánh nhưng rất kém đo tuyệt đối. Hãy tận dụng điểm mạnh đó.

• Tương quan tỉ lệ — vật này cao/rộng gấp mấy lần vật kia.
• Tương quan vị trí — đáy vật này ngang đâu trên thân vật kia, vật nào nhô ra trước.
• Tương quan sắc độ — vật nào đậm hơn, sáng hơn khi đặt cạnh nhau.

Luôn vẽ cả cụm cùng lúc, đi từ tổng thể đến chi tiết. Phác mờ toàn bộ trước, rồi mới siết dần — chứ không hoàn thiện xong vật này mới sang vật khác.

Trước mỗi bài, hãy quy cả cụm vật về vài mảng lớn: mảng sáng, mảng trung gian, mảng tối, bóng đổ. Bốn mảng đó là "bộ xương sắc độ" của bài. Nếu bốn mảng lớn đúng, bài đã "ra" 70% dù chưa có một chi tiết nào.

Sai lầm kinh điển là đi chi tiết khi mảng lớn còn sai: tả kỹ vết xước trên cái bình trong khi cả nửa bình tối lẽ ra phải đậm hơn nhiều. Chi tiết nằm bên trong mảng lớn — mảng lớn sai thì chi tiết vô nghĩa.

Mỗi bài chỉ nên có một nguồn sáng chính. Trước khi vẽ, tự trả lời ba câu: ánh sáng đến từ đâu (trái, phải, trên)? Mạnh hay yếu (nắng gắt cho ranh sáng – tối sắc; đèn mềm cho chuyển dịu)? Xa hay gần vật?

Khi biết hướng sáng, bạn lập tức biết: mặt nào của vật hứng sáng (sáng nhất), mặt nào quay đi (tối), bóng đổ ngả về phía nào (luôn ngược hướng nguồn sáng). Nguồn sáng là "la bàn" của cả bài — xác định sai thì mọi mảng sáng – tối sẽ vô lý.

Sắc độ không có giá trị tuyệt đối, chỉ có tương đối. Một cái bình "trắng" đặt cạnh tờ giấy sẽ thành xám. Vì vậy đừng tô từng vật một cách độc lập; hãy luôn hỏi: "vật này đậm hơn hay nhạt hơn vật bên cạnh?".

Cách làm: tìm ngay từ đầu điểm sáng nhất (thường là highlight) và điểm tối nhất (thường là khe giữa hai vật hoặc đáy bóng đổ) của cả bài. Hai điểm đó là hai đầu mút của thang sắc độ. Mọi vật còn lại nằm giữa hai mốc này — bạn chỉ việc xếp chúng vào đúng nấc.

Đây là "thước đo" miễn phí của họa sĩ. Cầm cây bút chì thẳng tay về phía mẫu, một mắt nhắm, ngón cái trượt dọc thân bút để "ướm" kích thước.

1. 1

   Khóa cánh tay thẳng

   Duỗi thẳng khuỷu tay, không co lại, để khoảng cách mắt – bút luôn cố định. Co tay là sai số ngay.
2. 2

   Chọn một đơn vị chuẩn

   Lấy kích thước nhỏ dễ đo làm 1 đơn vị — ví dụ chiều ngang quả táo. Đầu bút trùng mép trên, ngón cái trượt tới mép dưới.
3. 3

   Đo các vật khác theo đơn vị đó

   Giữ nguyên khoảng ngón cái, áp sang cái lọ: "lọ cao bằng 2,5 lần quả táo". Ghi tỉ lệ này lên giấy.
4. 4

   Đo cả góc nghiêng

   Xoay thân bút trùng với mép nghiêng của vật để đọc độ nghiêng, rồi chép góc ấy sang bài. Hữu ích với miệng lọ, vành đĩa.

Đo bằng bút không phải để có số liệu chính xác, mà để kiểm chứng cảm nhận của mắt. Đo trước khi vẽ, đo lại khi nghi ngờ.